Programma 17 augustus

17 augustus 2019, 15.00 uur
Kathedrale Basiliek St. Bavo, Haarlem
Orgelconcert

Programma

César Franck (1822-1890)
Uit ‘Trois Pièces pour le Grand Orgue’:
I. Fantaisie-Idylle (eerste versie)

Bert van Stam (1989)
Mixed Candy
1. Mentos
2. Bubblegum
3. Toffee I
4. Jawbreaker

César Franck
Uit ‘Trois Pièces pour le Grand Orgue’:
II. Cantabile (eerste versie)

Paul Barras (1925-2017)
Fantaisie sur ‘DSCH’ – Hommage à Dimitri Schostakovich

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975)
(orgelbewerking Bert van Stam)
Allegretto uit Symfonie no. 10

César Franck
Uit ‘Trois Pièces pour le Grand Orgue’:
III. Pièce Héroïque (eerste versie)

Toelichting

In 1878 werd de derde wereldtentoonstelling in Parijs gehouden: de Exposition Universelle. Speciaal voor deze wereldtentoonstelling werd het Palais du Trocadéro gebouwd. Voor de enorme concertzaal van dit paleis (5.000 zitplaatsen) werd een orgel gebouwd door Aristide Cavaillé-Coll, de beroemdste orgelbouwer van dat moment. Dit orgel was met 4 klavieren en 66 stemmen toen verreweg het grootste orgel in Frankrijk. Voor dit orgel schreef César Franck zijn ‘Trois Pièces’, drie grootse werken die het symfonische karakter van het orgel prachtig gebruiken. Franck speelde deze drie werken op 1 oktober 1878, in de concertserie van de wereldtentoonstelling.

Het manuscript van deze muziek is bewaard gebleven, met daarin de aantekeningen van Franck hoe hij dit heeft uitgevoerd op het grote orgel. Deze notities zijn het uitgangspunt voor de uitvoering van de Trois Pièces hier op het Willibrordus-orgel. De dispositie van het Willibrordus-orgel komt namelijk voor een groot deel overeen met die van het Trocadéro-orgel.

De Fantaisie-Idylle is één van de toppen uit het hooggebergte van Franck’s oeuvre voor orgel. Dit werk is meer bekend onder de titel Fantaisie in A, maar in het manuscript noemde Franck het nog ‘Fantaisie-Idylle’. In totaal vier thema’s klinken in dit werk. Franck was een meester in het creëren van prachtige overgangen, waarin de muziek op een heel natuurlijke manier van kleur verandert. Op deze manier loopt het nobele eerste thema over in het prachtig stromende tweede thema, en ontstaat het hemelse derde thema weer uit het tweede. Hierna klinkt in het mystieke geluid van de Voix Humaine het vierde thema, een koraal, als een nieuw gegeven. Na een intense opbouw van spanning klinken in een climax het eerste en derde thema samen, om daarna weer tot volledige berusting te komen terwijl de andere thema’s klinken.

De Mixed Candy is een verzameling miniaturen voor orgel. Deze werken zijn ontstaan vanuit improvisatie en zijn bedoeld als uitwerking van telkens één idee (een snoepjessmaak) in een eenvoudige structuur.

In de Cantabile klinkt een expressive melodie, gespeeld met de combinatie van Trompette en Hautbois. Franck was eveneens een meester in het creëren van prachtige canons. Ook in de Cantabile past de componist dit toe. Na een uitgebreide presentatie van het thema en een korte opbouw klinkt het hoofdthema canononisch, gecombineerd met een eveneens prachtig zangerige doorgaande melodie in de middenstem.

De Fantaise sur D-S-C-H is geschreven door Paul Barras. Deze Belgische organist was vooral bekend om zijn meesterlijke improvisatiekunst. Dat is ook goed te horen in deze korte hommage aan Sjostakovitsj. Als uitgangspunt gebruikte Barras hiervoor het DSCH-motief. Deze afkorting van D.SCHostakovich (in de Engelse transliteratie) werd door de componist zelf ook veelvuldig gebruikt in zijn eigen muziek.

Het Allegretto uit Symfonie no. 10 bevat ook dit DSCH-motief. Daarnaast wordt hier een andere muzikale handtekening gepresenteerd: het Elmira-motief. Dit is de voornaam van een studente op wie de componist in die tijd verliefd was. Beide thema’s worden afgewisseld en gecombineerd op verschillende dansvormen, zoals de tam-tam. Hoewel deze muziek geschreven is voor een groot uitgebreid orkest, leent het zich met zijn uitgesproken thema’s uitstekend voor een orgelbewerking. Alle stemmen van het orgel kunnen zich hierin laten horen. Ook dit werk kent een gigantische climax waarin de beide thema’s gecombineerd worden, waarna de muziek weer volledig tot rust komt.

Het concert wordt afgesloten met het derde van de Trois Pièces. De Pièce Héroïque is wellicht geschreven om te verwijzen naar de Frans-Duitse oorlog van 1870. Deze oorlog had voor Frankrijk geen positieve afloop, en de Exposition Universelle van 1878 moest het nationale gevoel van trots weer herstellen. De muziek start met een stoer thema dat recht doet aan de naam van het werk. In het midden klinkt een lyrisch koraal, als een gebed temidden van de strijd. Het eerste thema keert weer terug en leidt uiteindelijk tot een apotheose waarin het lyrische koraal omgetoverd is tot een triomfantelijk thema. Het slot van dit werk is de enige plaats waarin de partituur van het manuscript afwijkt van de bekende edities, om af te sluiten in een stralend B-groot akkoord.