De Muziek van het Geluk (2)

“Je hebt gewoon geen gevoel voor muziek”—we kennen het als een doeltreffende dooddoener. Maar mogen we dat gevoel dan nooit in de strijd werpen?

Ik geloof dat we er wel meer zinnigs over kunnen zeggen. In mijn vorige blog gaf ik twee stelregels die ontstaan wanneer je schoonheid in muziek net zo ziet als deugden in de ethiek. De tweede stelregel ervan gaat als volgt: “De één heeft meer gevoel voor schoonheid dan de ander, en dit gevoel voor schoonheid kan men ontwikkelen.”

Wat betekent dit?

Hoe meer men de massa wil tevredenstellen, hoe oppervlakkiger men wordt—Stendhall

In de eerste plaats dit: gevoel voor schoonheid is niet hetzelfde als verstand van schoonheid. Waardering is nooit enkel op kennis gebaseerd. Het is zelfs mogelijk dat wansmaak inhoudelijk verdedigd wordt. Inhoudelijke kennis geeft ons dus niet meer recht van spreken in het beoordelen van de schoonheid in muziek!

Het betekent nog iets: doordat niet iedereen evenveel gevoel voor schoonheid heeft, kunnen we de kwaliteit van muziek niet herleiden uit de markt.

Een voorbeeld: de muziek van Messiaen heeft bij sommigen het imago van ‘moeilijke muziek’. Mijn persoonlijke ervaring is echter dat degenen bij wie deze muziek geïntroduceerd wordt, het later vaak hoog weten te waarderen. Daarom:

Ik geloof er dus in dat het gevoel voor schoonheid ook ontwikkeld kan worden. Dit heeft wat te zeggen voor zowel musici als voor luisteraars. De musici moeten zich ervan bewust zijn dat ze ook deels een opvoedende taak hebben. Niet als een schoolmeester (gevoel voor muziek is wat anders dan kennis!), wel als een coach die onbekende muziek introduceert.

De opvoedende taak doet mij denken aan Tolstoj; hij schreef “Wat is kunst?” in 1897. Hij verbond daarin eveneens het mooie met het goede (net als De Botton, zie mijn vorige blog. Hij zag kunst zelfs als een manier om moraal over te brengen, en vond dat het volk door kunst opgevoed moest worden: “kunst moet het publiek met gevoelens van solidariteit en naastenliefde besmetten!” Dus collega-musici, ken uw taak…

Niet alleen voor musici, ook voor luisteraars is het belangrijk om te weten dat het gevoel voor schoonheid ontwikkeld kan worden. Als luisteraar kun je ontdekken dat ‘moeite doen’ wat moois kan opleveren. Ergens echt voor gaan zitten, je wat verdiepen in het hoe en waarom van de muziek—het kan prachtige luisterervaringen opleveren. ‘Moeite doen’, dat betekent niet altijd mentale inspanning: soms moet je juist leren loslaten, en je overgeven aan de muziek om het te kunnen waarderen. Denk bijvoorbeeld aan Canto Ostinato, wat inmiddels uitgegroeid is tot een erg populair werk uit de eigentijdse klassieke muziek.

De ontwikkeling van het gevoel voor schoonheid impliceert ook dat dit meer is dan het persoonlijke gevoel, dat ‘schoonheid’ dus bestaat. Hoe, dat wil ik in het volgende weblog bespreken. De Botton noemt een vijftal deugden in gebouwen:

  • Orde in complexiteit;
  • Balans tussen contrasterende elementen;
  • Elegantie die moeiteloos oogt;
  • Samenhang met context;
  • Zelfkennis, als deugd voor de ontwerper.

Ik wil een soortgelijke lijst van ‘deugden’ in muziek maken. Als je ideeën hebt, laat het weten!

2015–02–04

Weblog