De Muziek van het Geluk (3)

Noem het een prachtige aria, een goede song of een fijn nummer: het kan allemaal. Want of je nu van klassiek, jazz of popmuziek houdt—het spreekt je aan: ‘Summertime’ van George Gershwin.

Gershwin was populair door zijn musicalmuziek. Tegelijk kende hij de grootste klassieke componisten van zijn tijd goed. Hij zag tegen hen op, en wilde graag van hen leren. Maar dit respect was wederzijds. Toen hij Maurice Ravel vroeg om hem lessen te geven, zei Ravel: “Je kunt beter een eersterangs Gershwin zijn, dan een tweederangs Ravel”.

Bij een ontmoeting met Alban Berg liet deze zijn nieuwste creatie horen (voor de kenners: de Lyrische Suite). Gershwin vond het prachtig, en aarzelde om na deze complexe muziek iets van hemzelf te laten horen. Maar Berg hoorde Gershwins muziek graag; hij zei: “Mr. Gershwin, music is music.”

“Music is music”—ik vind het een bevrijdende opmerking. Maak je niet druk over genres, beoordeel muziek niet op basis van wat anderen schrijven. We hebben er genoeg aan om muziek op haar eigen kwaliteiten te beoordelen. Tenminste, zo interpreteer ik deze woorden, want ik ga ervan uit dat Berg niet bedoeld heeft om alle muziek op één hoop te gooien zonder te mogen spreken over kwaliteitsverschillen. Met andere woorden: muziek is muziek, maar sommige muziek is natuurlijk wel meer muziek dan andere muziek.

De hamvraag is dan wel: wat maakt iets nu tot ‘muziek’? Wat heeft ‘Summertime’, dat het zo breed gewaardeerd wordt? En bij het horen van welke muziek zou Berg zijn geruststellende gelijkstelling herhalen? Wat maakt een aria prachtig, een song goed of een nummer fijn?

Muziek: georganiseerd geluid

Er zijn natuurlijk heel veel factoren die bepalen hoe mooi we iets vinden. Een groot deel daarvan komt niet uit de muziek zelf: het moment waarop we het voor het eerst hoorden, de betekenis die we aan de muziek geven, wat anderen ervan vinden, of we net lekker gegeten hebben, hoe vaak we deze muziek al gehoord hebben, etc. Het maakt allemaal uit. Maar daarnaast zijn er ook nog puur muzikale kwaliteiten: de ‘deugden’ van ‘deugdelijke’ muziek. In een vorige blog, De Muziek van het Geluk (1), heb ik genoemd dat deze eigenschappen in ieder geval bestaan, en te achterhalen zijn.

Het achterhalen van die deugden wil ik doen aan de hand van een definitie van muziek; één waarin de context achterwege gelaten wordt. Muziek is volgens die strikte definitie ‘georganiseerd geluid’. Dit brengt ons bij drie deugden in muziek: herhaling, timing en harmonie.

A. Herhaling: het feit dat iets terugkomt

Het feit dat het geluid ‘georganiseerd’ is, herkennen we in eerste instantie aan herhalingen. In muziekstukken wordt enorm veel herhaald: niet alleen complete melodieën, maar ook individuele tonen, geluiden of ritmes. En dat is maar goed ook, anders kunnen we er geen touw aan vastknopen, en hebben we geen muziek, maar alleen ongeorganiseerd geluid.

B. Timing: het moment waarop iets terugkomt

Alleen maar herhaling is saai, en het ene moment is er beter voor dan het andere moment. Dit werkt volgens het principe “Na een langere reis is het fijner thuiskomen”. Er moeten dus verschillende elementen (geluiden, melodieën, etc.) zijn, om mee af te wisselen. Denk hierbij niet alleen aan het fijne moment van herkenning als Het Beginthema weer terugkomt, maar ook aan het gevoel opgetild te worden wanneer het ritme één slag overslaat.

C. Harmonie: hoe iets klinkt

Na een langere reis is het fijner thuiskomen, maar dat kan niet de enige reden zijn om te vertrekken. We moeten natuurlijk ook zorgen dat de reis zelf fijn of interessant is. We moeten zorgen dat het geluid, wat georganiseerd is, een goed klinkend geluid is. Uit onderzoeken blijkt dat het uitgangspunt hierbij een zo eenvoudig mogelijke klank te zijn: een zuivere harmonie (mooi akkoord) of klankkleur. Wanneer een klank of akkoord wat ingewikkelder is, kunnen we het wel leren waarderen. Als we een klank of akkoord herkennen, begrijpen en kunnen plaatsen, ervaren we dit als zuiverder en dus prettiger. Zo is een popnummer beter als het een eigen ‘sound’ heeft; voor de uitgebreide harmonieën van Mahler geldt hetzelfde.

Herhaling, timing, harmonie. Let er op, wen er aan en geniet van muziek!

2015–05–06

Weblog